Co do zasady po stwierdzeniu, że oskarżony popełnił przestępstwo, sąd wydaje wyrok skazujący i wymierza odpowiednią karę. Polski system prawa karnego przewiduje jednak rozwiązania pozwalające na łagodniejszą reakcję wobec sprawców czynów o mniejszej wadze. Jedną z takich instytucji jest warunkowe umorzenie postępowania karnego.
Warunkowe umorzenie postępowania zostało uregulowane w art. 66–68 Kodeksu karnego. Instytucja ta polega na tym, że sąd, mimo stwierdzenia winy sprawcy, rezygnuje z wydania wyroku skazującego i poddaje go próbie. W praktyce oznacza to danie sprawcy szansy na uniknięcie skazania, o ile w określonym czasie będzie on przestrzegał porządku prawnego i wypełni nałożone na niego obowiązki.
Zgodnie z art. 66 § 1 Kodeksu karnego „Sąd może warunkowo umorzyć postępowanie karne, jeżeli wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne, okoliczności jego popełnienia nie budzą wątpliwości, a postawa sprawcy niekaranego za przestępstwo umyślne, jego właściwości i warunki osobiste oraz dotychczasowy sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że pomimo umorzenia postępowania będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni przestępstwa”. Oznacza to, że zastosowanie tej instytucji jest możliwe jedynie w przypadku spełnienia kilku ściśle określonych przesłanek.
Przede wszystkim wina sprawcy oraz społeczna szkodliwość czynu nie mogą być znaczne. Jednocześnie okoliczności popełnienia czynu muszą być jasne i nie mogą budzić wątpliwości – sąd musi mieć pewność co do przebiegu zdarzenia oraz udziału sprawcy w przestępstwie.
Istotne znaczenie ma również osoba sprawcy. Warunkowe umorzenie postępowania dotyczy wyłącznie osób, które nie były wcześniej karane za przestępstwo umyślne. Ponadto sąd ocenia tzw. prognozę kryminologiczną, czyli prawdopodobieństwo, że sprawca w przyszłości będzie przestrzegał prawa. W tym celu bierze pod uwagę między innymi jego właściwości i warunki osobiste, dotychczasowy sposób życia oraz postawę sprawcy po popełnieniu czynu.
Kolejnym ograniczeniem jest zagrożenie karą przewidziane za dany czyn. Zgodnie z art. 66 § 2 Kodeksu karnego warunkowego umorzenia nie stosuje się wobec sprawcy przestępstwa zagrożonego karą przekraczającą 5 lat pozbawienia wolności. Oznacza to, że instytucja ta znajduje zastosowanie przede wszystkim w przypadku przestępstw o stosunkowo niższym stopniu surowości ustawowej.
Warunkowe umorzenie postępowania następuje na określony czas, zwany okresem próby. Zgodnie z art. 67 § 1 Kodeksu karnego okres ten wynosi od roku do 3 lat i biegnie od momentu uprawomocnienia się orzeczenia sądu. W tym czasie sprawca powinien przestrzegać porządku prawnego oraz realizować ewentualne obowiązki nałożone przez sąd.
Ponadto sąd może zdecydować o objęciu sprawcy dozorem kuratora lub innej wskazanej osoby bądź instytucji. Zgodnie z art. 67 § 3 Kodeksu karnego sąd może również nałożyć na sprawcę określone obowiązki, takie jak naprawienie szkody wyrządzonej przestępstwem, czy zadośćuczynienie pokrzywdzonemu. W niektórych przypadkach możliwe jest także orzeczenie zakazu prowadzenia pojazdów na okres do dwóch lat.
Warto przy tym podkreślić, że warunkowe umorzenie postępowania nie jest równoznaczne z uniewinnieniem sprawcy. Przeciwnie – sąd stwierdza, że dopuścił się on czynu zabronionego, jednak z uwagi na jego charakter oraz okoliczności osobiste sprawcy uznaje, że wydanie wyroku skazującego nie jest konieczne.
W wyniku warunkowego umorzenia postępowania karnego sprawca nie jest traktowany jako osoba skazana, co ma istotne znaczenie m.in. przy ubieganiu się o pracę czy w otrzymania zaświadczenia o niekaralności. Warto jednak podkreślić, że informacja o warunkowym umorzeniu postępowania karnego jest umieszczana w Krajowym Rejestrze Karnym, lecz ulega ona wykreśleniu po sześciu miesiącach od zakończenia okresu próby
Odmiennie wygląda sytuacja w przypadku naruszenia warunków próby. Zgodnie z art. 68 § 1 Kodeksu karnego sąd podejmuje postępowanie karne, jeżeli sprawca w okresie próby popełni przestępstwo umyślne, za które zostanie prawomocnie skazany. Postępowanie może zostać podjęte również wówczas, gdy sprawca rażąco narusza porządek prawny, uchyla się od dozoru kuratora lub nie wykonuje nałożonych na niego obowiązków. Co istotne, decyzja o podjęciu postępowania może zostać podjęta także w ciągu sześciu miesięcy od zakończenia okresu próby.
Reasumując, warunkowe umorzenie postępowania karnego stanowi ważny instrument pozwalający na elastyczną reakcję prawa karnego wobec sprawców przestępstw o mniejszej wadze. Instytucja ta umożliwia uniknięcie skutków skazania osobom, które po raz pierwszy weszły w konflikt z prawem i wobec których istnieje przekonanie, że w przyszłości będą przestrzegać obowiązujących norm. Jednocześnie jej zastosowanie uzależnione jest od spełnienia ściśle określonych przesłanek, a niewłaściwe zachowanie w okresie próby może skutkować powrotem do prowadzenia postępowania karnego.
Autorka:
Kamila Morawiec
