Czym jest odrzucenie spadku i ile mamy na to czasu?
Odrzucenie spadku to czynność prawna, która jest uregulowana w Kodeksie Cywilnym i polega na oświadczeniu spadkobiercy o odrzuceniu praw i obowiązków wchodzących w skład spadku przed sądem lub notariuszem.
Zgodnie z art 1012 k.c. spadkobierca ma 3 możliwości:
- przyjęcie proste – przyjęcie spadku bez odpowiedzialności za długi;
- przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza;
- przyjęcie spadku z ograniczeniem odpowiedzialności za długi lub odrzucenie spadku.
To właśnie na trzeciej opcji skupimy się w tym artykule. Decyzję o odrzuceniu spadku podejmuje się najczęściej w momencie, gdy długi wchodzące w skład spadku przewyższają wartość jego majątku (np. nieruchomości, ruchomości).
Odrzucenie możemy dokonać tylko po śmierci spadkodawcy (odrzucenia spadku nie należy mylić ze zrzeczeniem się dziedziczenia!). Należy również pamiętać, że na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku mamy 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedzieliśmy się o tytule powołania (art. 1015 §1 k.c.). Brak takiego oświadczenia będzie skutkował przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art 1015 §2 k.c.).
Kto odrzuca spadek?
Prawo do odrzucenia spadku przysługuje każdemu spadkobiercy, niezależnie od tego, czy podstawa dziedziczenia jest ustawowa czy testamentowa (art. 926 § 1 i 2 k.c.).
Istotne jest, że nie możemy odrzucić spadku zawczasu. To znaczy w przypadku, gdy w kolejce do odrzucenia spadku znajdują się jeszcze np. nasi rodzice, musimy poczekać aż to oni najpierw odrzucą spadek. W przeciwnym wypadku odrzucenie będzie nieważne i będziemy musieli ponieść wszelkie konsekwencje związane z przyjęciem spadku.
Oświadczenie o odrzuceniu może złożyć zarówno osoba fizyczna, jak i osoba prawna powołana do spadku. Spadkobierca, który odrzucił spadek, zostaje w świetle prawa uznany za osobę, która nie dożyła otwarcia spadku (art. 1020 k.c.), co powoduje przejście powołania do dziedziczenia na kolejne osoby.
Alternatywą dla odrzucenia spadku jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, które polega na ograniczeniu odpowiedzialności spadkobiercy za długi spadkowe – spadkobierca unika osobistej odpowiedzialności majątkowej ponad wartość aktywów spadkowych.
W odniesieniu do małoletnich oraz osób ubezwłasnowolnionych częściowo, przyjęcie spadku
z dobrodziejstwem inwentarza następuje z mocy prawa, nawet
w przypadku braku oświadczenia przedstawiciela ustawowego.
W sytuacji braku innych spadkobierców, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarbowi Państwa (art. 935 k.c.). Podmioty te nie mogą odrzucić spadku i z mocy art. 1023 § 2 k.c. spadek przyjmowany jest przez nie zawsze z dobrodziejstwem inwentarza.
W jakiej formie należy odrzucić spadek?
O formie odrzucenia spadku stanowi art. 1018 k.c. Odrzucenia spadku dokonuje się w formie oświadczenia, które składa się przed notariuszem lub przed sądem rejonowym, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu składającego oświadczenie. Oświadczenie to może mieć formę ustną albo formę pisemną z podpisem urzędowo poświadczonym. Oświadczenie o odrzuceniu spadku, po jego złożeniu, co do zasady nie może zostać odwołane (z wyjątkiem sytuacji określonych w art. 1019 k.c.). Należy również zaznaczyć, że oświadczenie to musi być bezwarunkowe – nie może zostać złożone ani pod warunkiem, ani z zastrzeżeniem terminu.
Pełnomocnik do odrzucenia spadku?
W przypadku ustanowienia pełnomocnika do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku, pełnomocnictwo powinno zostać udzielone w formie pisemnej z podpisem urzędowo poświadczonym.
Skutki odrzucenia spadku
Spadkobierca, który odrzucił spadek, zostaje wyłączony od dziedziczenia i traktowany jest tak, jakby nie dożył chwili otwarcia spadku. Oznacza to, że spadek nigdy nie został nabyty przez tę osobę, a porządek dziedziczenia ustala się z jej pominięciem, a więc tak jakby nie była w ogóle powołana do spadku.
Skutki odrzucenia spadku zależą od tego, czy spadkobierca został powołany do dziedziczenia na podstawie testamentu (spadkobierca testamentowy), czy spadek został mu przyznany na podstawie ustawy (spadkobierca ustawowy).
W dziedziczeniu testamentowym skutki odrzucenia spadku zależą dodatkowo od treści testamentu oraz od ilości osób powołanych do dziedziczenia. Jeżeli spadkodawca przewidział spadkobiercę podstawionego – taki spadkobierca może wejść do dziedziczenia w miejsce osoby, która spadek odrzuciła. Jeżeli przewidziano instytucję przyrostu, wówczas udziały pozostałych spadkobierców ulegają zwiększeniu. Natomiast jeżeli odrzucono spadek przez jedynego spadkobiercę testamentowego, a nie przewidziano ani podstawienia, ani przyrostu, spadek przypada spadkobiercom ustawowym.
W przypadku dziedziczenia ustawowego skutki odrzucenia spadku zależą od miejsca spadkobiercy w kręgu ustawowym. Jeżeli współspadkobierca odrzuci spadek, nastąpi zwiększenie się udziałów spadkobierców dochodzących do spadku wspólnie ze spadkobiercą. Jeżeli jednak spadkobierca był jedynym powołanym do spadku, do dziedziczenia mogą dojść w jego miejsce kolejno pozostali spadkobiercy ustawowi.
W ostateczności, w sytuacji wyczerpania kręgu spadkodawców ustawowych, może on przypaść gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy lub Skarbowi Państwa.
Odrzucenie spadku pociąga za sobą również szereg konsekwencji w sferze uprawnień spadkobiercy, jak np. utratę możliwości występowania z roszczeniami zależnymi od posiadania statusu spadkobiercy oraz utratę możliwości występowania z roszczeniem
o zachowek.
Autorzy: Klaudia Paluszkiewicz, Oliwia Przytulska, Jakub Sawicki, Aleksander Stachelek.
